31. მარტი 2026
სიახლეები
ჩეხეთის რესპუბლიკის კარიტასი უკვე მრავალი წელია მუშაობს ბავშვთა ადრეული განათლებისა და განვითარების სერვისების მხარდაჭერაზე საქართველოში. ყოველი წლის 2 აპრილს ჩვენი ორგანიზაცია უერთდება აუტიზმის საერთაშორისო დღის აღნიშვნას, რომელიც აუტიზმის შესახებ ცნობადობის ამაღლებას ისახავს მიზნად. წლევანდელი 2 აპრილი მნიშვნელოვან სიახლეს გვინდა დავუთმოთ, რადგან ჩეხეთის რესპუბლიკის კარიტასის პროექტის ექსპერტი, ბავშვთა ნევროლოგი, მედიცინის დოქტორი მაია გაბუნია გახდა აუტიზმის კვლევის საერთაშორისო საზოგადოების (INSAR) გლობალური ლიდერი.
რამდენად მნიშვნელოვანია ეს სტატუსი საქართველოსთვის, როგორია საქართველოში აუტიზმის გავრცელების შესახებ ჩატარებული კვლევის შედეგები და რა შეიცვალა სფეროში ბოლო 10 წლის განმავლობაში — ეს ის თემებია, რომლებზეც მაია გაბუნიასთან ვისაუბრებთ.
თქვენ გახდით აუტიზმის კვლევის საერთაშორისო საზოგადოების (INSAR) გლობალური ლიდერი. რას ნიშნავს ეს თქვენთვის, სფეროსთვის და უფრო მასშტაბურად, ჩვენი ქვეყნის გლობალურ კვლევით სივრცეში პოზიციონირებისთვის?
მადლობა, რომ ყოველთვის მხარს უჭერთ ბავშვთა განვითარებას საქართველოში და განსაკუთრებით, აუტიზმის მქონე ბავშვების სერვისებს. აუტიზმის კვლევის საერთაშორისო ასოციაცია (INSAR) არის ლიდერი აუტიზთან დაკავშირებული საკითხების შესახებ მტკიცებულებების მოპოვებასა და გავრცელებაში მთელ მსოფლიოში. მასში გაერთიანებულია სხვადასხვა ქვეყნის ექსპერტი მეცნიერი და კლინიცისტი, რომლებიც მუშაობენ აუტიზმის თემაზე. ჩვენი ქვეყანა პირველად იქნება იქ წარმოდგენილი. პირველად მივიღებთ მონაწილეობას მათ კონგრესზეც, რომელიც წელს აპრილის ბოლოს პრაღაში ტარდება.
ჩემთვის უდიდესი პატივია ვიყო გლობალური ლიდერი და წარმოვადგენდე საქართველოს. ამასთან ეს დიდი პასუხისმგებლობაცაა, ვიზრუნო მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაციის გავრცელებასა და აუტიზმის მქონე პირებისთვის საჭირო სერვისების განვითარებაში და არსებული სერვისების გაუმჯობესებაში. ამასთან, მევალება ადგილობრივი სამეცნიერო მიღწევების წარდგენა საერთაშორისო საზოგადოებისთვის, INSAR-ის სტანდარტების, კვლევების და ეთიკური პრინციპების პოპულარიზაცია ჩვენ პროფესიულ წრეებში, გლობალური თანამშრომლობის გაძლიერება, რაც გულისხმობს ქართველი სპეციალისტების (მკვლევრების, ექიმების, სტუდენტების) ჩართვას საერთაშორისო პროექტებში, სხვადასხვა ქვეყნის ლიდერებთან გამოცდილების გაზიარებასა და ერთობლივი ინიციატივების დაგეგმვას. ჩემი, როგორც საქართველოს წარმომადგენლის ჩართულობა საშუალებას იძლევა საქართველოს ხმა ისმოდეს აუტიზმის კვლევისა და მართვის საკითხებში მსოფლიო სამეცნიერო რუკაზე.
როგორ შეიცვალა აუტიზმის სერვისები საქართველოში ბოლო 10 წლის განმავლობაში? რა იყო ყველაზე დიდი გამოწვევა და როგორ შეიცვალა მოცემულობა დინამიკაში? ამ ეტაპზე რა გამოწვევების წინაშე ვდგავართ?
დაახლოებით 10 წლის წინ დაიწყო თბილისის მერიის მუნიციპალური აუტიზმის პროგრამა, რომელიც ეხმარებოდა და დღესაც ეხმარება თბილისში რეგისტრირებულ უკვე 2700 ბავშვსა და მოზარდს, თუმცა სხვა მუნიციპალიტეტებში მცხოვრები ბავშვებისთვის ასეთი პროგრამა არ არსებობდა. ვერც იარსებებდა, რადგან ჯერ არ იყო ის ადამიანური და მატერიალური რესურსები, რაც ამ სერვისის ამუშავებას სჭირდებოდა. ზოგიერთი მუნიციპალიტეტი თავის ბიუჯეტში გამოყოფდა მცირე დაფინანსებას შეზღუდული შესაძლებლობების მქონე ბავშვებისთვის, რაც არასწორად იხარჯებოდა და ფრანგმენტული იყო. პრობლემები იყო აუტიზმის მქონე ბავშვების დროულ ამოცნობაშიც, ჯერ კიდევ დაბალი იყო როგორც ექიმების, ასევე ფართო საზოგადოების ინფორმირებულობის დონე აუტიზმის შესახებ.
სწორედ ჩეხეთის რესპუბლიკის კარიტასის პროექტის ფარგლებში მოხერხდა, რომ რამდენიმე მუნიციპალიტეტში შეიქმნა აუტიზმის ცენტრი, მომზადდნენ სპეციალისტები და ამუშავდა აუტიზმის მუნიციპალური პროგრამა როგორც დასავლეთ, ასევე აღმოსავლეთ საქართველოს რამდენიმე მუნიციპალიტეტში. გაუმჯობესდა აუტიზმის ამოცნობა და დროული დიაგნოსტიკა. თუ ადრე პირველადი მომართვის შემთხვევები სკოლის ასაკის ბავშვებში იყო, დღეს უკვე 2-3 წლის ასაკის ბავშვები მოჰყავთ.
სამწუხაროდ, სერვისები სისტემურად გამართული დღესაც არ არის. ჯერ კიდევ პრობლემად რჩება სერვისების მორგება მოზარდობისა და ზრდასრულის ასაკის საჭიროებებზე. ზრდასრულებისთვის სპეციფიკური სერვისები ხელმისაწვდომი საერთოდ არ არის. პირველადი ჯანდაცვის დონეზე ადრეული ამოცნობისთვის აუცილებელი სკრინინგი და ზედამხედველობა მხოლოდ ექიმის კეთილსინდისიერებაზეა დამოკიდებული. შესაბამისად, ბევრი შემთხვევა დღეს ამოუცნობი რჩება.
რამდენად მნიშვნელოვანი იყო კვლევა, რომელიც საქართველოში აუტიზმის გავრცელებას ეხებოდა?
როგორც ადამიანი, რომელიც წლებია ამ სფეროს განვითარებაში ვარ ჩართული, შემიძლია ვთქვა, რომ საქართველოში აუტიზმის ეპიდემიოლოგიური კვლევა არ ყოფილა უბრალოდ სტატისტიკური მონაცემების შეგროვება — ეს იყო გარდამტეხი მომენტი ჩვენი სისტემისთვის. სანამ ქვეყანაში ზუსტი ციფრები არ გვქონდა, აუტიზმის თემა ხშირად მხოლოდ ცალკეული ოჯახების სირთულედ აღიქმებოდა. კვლევამ დაგვანახა პრობლემის ნამდვილი მასშტაბი.
კვლევის შედეგად მიღებულმა მონაცემებმა საფუძველი უნდა დაუდო ადრეული გამოვლენის პროტოკოლების გაუმჯობესებას, რადგან უფრო ეფექტურად შეგვიძლია დავგეგმოთ სკრინინგი. როდესაც გვაქვს მონაცემები, სახელმწიფო და დონორი ორგანიზაციები უფრო მეტად მზად იქნებიან ინვესტირებისთვის. ეს აღარ არის ვარაუდი, ეს არის ფაქტი. პოლიტიკის წარმოება მონაცემების გარეშე ჰგავს გზის გაკვლევას სიბნელეში. მონაცემები გვაძლევს საშუალებას, სწორად განაწილდეს სერვისები, რადგან ჩვენ ზუსტად ვიცით, რამდენი ბავშვი საჭიროებს თერაპიას ან რა ტიპის სპეციალისტები გვჭირდება (ქცევის თერაპევტები, ფსიქოლოგები თუ მეტყველების თერაპევტები).
აუტიზმის სფერო მუდმივად ვითარდება. საერთაშორისო სტანდარტების (მაგალითად, INSAR-ის მოთხოვნების) დაცვა ნიშნავს ხარისხის გარანტიას — ქართველი ბავშვები უნდა იღებდნენ ზუსტად ისეთივე ხარისხის მომსახურებას, როგორსაც იღებენ ევროპაში ან აშშ-ში. საერთაშორისო ენაზე საუბარი გვეხმარება პარტნიორობაში ისეთ ინსტიტუციებთან, როგორიცაა ამერიკის ან ევროპის უნივერსიტეტები თუ სხვა წამყვანი ცენტრები. ეს გვიხსნის გზას ახალი ცოდნისა და ტექნოლოგიებისკენ.
რა როლი ითამაშა საერთაშორისო თანამშრომლობამ, მათ შორის ჩეხეთის მთავრობის მხარდაჭერამ, ამ პროცესში?
საერთაშორისო მხარდაჭერა, განსაკუთრებით ჩეხეთის განვითარების სააგენტოს მხრიდან ჩეხეთის რესპუბლიკის კარიტასის მეშვეობით, იყო ის კატალიზატორი, რამაც სისტემური ცვლილებები შესაძლებელი გახადა. მოხდა ექსპერტიზის გადმოტანა: აშშ-ის წამყვან ინსტიტუციებიდან, როგორიცაა, მაგალითად, კალიფორნიის სანფრანცისკოს უნივერსიტეტი. ქართველი მკვლევრების იქ გადამზადებამ მოგვცა წვდომა უახლეს მეთოდოლოგიებზე. ეს არ იყო მხოლოდ თეორიული სწავლება; ეს იყო სამეცნიერო და კლინიკური დასავლური სტანდარტების გადმოტანა საქართველოში.
დაინერგა შეფასების ინსტრუმენტები: სწორედ ამ თანამშრომლობის ფარგლებში მოხდა ოქროს სტანდარტად მიჩნეული ინსტრუმენტების (მაგალითად, ADOS-2, ADI-R) დანერგვა და ვალიდაცია, რამაც დიაგნოსტიკის ხარისხი ფუნდამენტურად შეცვალა.
ექსპერტიზის გაძლიერება ნიშნავს, რომ დღეს ჩვენ თავად შეგვიძლია ადგილობრივი კადრების მომზადება, რაც ქართველი სპეცილისტების დამოუკიდებლობისა და პროფესიული ზრდის გარანტიაა.
რა შეიცვალა მუნიციპალიტეტების დონეზე სერვისების დაფინანსების კუთხით?
ადრე სერვისები მხოლოდ თბილისში იყო კონცენტრირებული, რაც ოჯახებისთვის დიდ ბარიერს ქმნიდა. ბევრი ოჯახი იძულებული იყო შეეცვალა საცხოვრებელი და თბილისში გადმოსახლებულიყო. ჩვენი ერთობლივი მუშაობის შედეგად მივაღწიეთ იმას, რომ შექმნილიყო სერვისების განფასების გამჭვირვალე მოდელი, რამაც მუნიციპალიტეტებს მისცა მკაფიო გათვლები, თუ რა უჯდებათ ერთი ბავშვის თერაპია. ჩვენ ჩავატარეთ ადვოკატირების ხანგრძლივი პროცესი ადგილობრივ თვითმმართველობებთან, რათა მათ გაეაზრებინათ, რომ აუტიზმის პროგრამა არ არის მათი „კეთილი ნება“, არამედ ბავშვთა უფლებების დაცვის ვალდებულებაა, და რომ, ერთჯერადი დახმარება უშედეგოა. ცხრა მუნიციპალიტეტში აუტიზმის სერვისების დაფინანსების დაწყება ნიშნავდა, რომ ასობით ბავშვმა მიიღო დახმარება თავისსავე საცხოვრებელ გარემოსთან ახლოს.
როგორც INSAR-ის გლობალური ლიდერი, რა არის თქვენი მთავარი პრიორიტეტები მომდევნო წლებში?
ჩემი, როგორც INSAR-ის წარმომადგენლის, ხედვა მომდევნო წლებისთვის სამ ძირითად მიმართულებას დაეყრდნობა:
- კვლევების ეროვნული პლატფორმის შექმნას: გვჭირდება უფრო მეტი კვლევა და მტკიცებულება, რომელიც ასახავს ქართულ რეალობას და დაგვეხმარება პოლიტიკის დაგეგმვაში.
- გლობალურ ინტეგრაციას: ქართველი სპეციალისტების უფრო აქტიური ჩართვა საერთაშორისო სამუშაო ჯგუფებში. ჩვენ არ უნდა ვიყოთ მხოლოდ ინფორმაციის მიმღებნი, არამედ ცოდნის შემქმნელნიც.
- მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ცოდნის გავრცელებას: მნიშვნელოვანია, რომ მშობლებსა და სპეციალისტებს ჰქონდეთ წვდომა მხოლოდ მეცნიერულად დადასტურებულ მეთოდებზე, რათა დავიცვათ ოჯახები ფსევდო-მეცნიერული და არაეფექტური „მკურნალობისგან“.
რას ეტყოდით საზოგადოებას აუტიზმის მსოფლიო დღესთან დაკავშირებით?
საზოგადოებას ვეტყოდი, რომ აუტიზმი არ არის დაავადება, რომელიც უნდა „განიკურნოს“, ეს არის განვითარების განსხვავებული გზა. ჩვენი მიზანი არ არის აუტიზმის მქონე ადამიანების „მორგება“ სტანდარტულ ჩარჩოებში; ჩვენი მიზანია ისეთი გარემოს შექმნა, სადაც მათი პოტენციალი მაქსიმალურად რეალიზდება. მიმღებლობა იწყება ცოდნით. რაც უფრო მეტი ვიცით, მით ნაკლებია შიში და სტიგმა.
გაეროს მიერ გაცხადებული 2026 წლის თემაა „აუტიზმი და კაცობრიობა — ყველა სიცოცხლე ღირებულია“, რაც ხაზს უსვამს აუტიზმის სპექტრის მქონე თითოეული ინდივიდის ღირსებას, უფლებებსა და უნიკალურ პოტენციალს. ის საზოგადოებას მოუწოდებს, გასცდეს ცნობადობას და გადავიდეს ინკლუზიისა და მონაწილეობისკენ.
მშობლებს კი ვეტყოდი: თქვენ არ ხართ მარტო! მეცნიერება და პროფესიული საზოგადოება ყოველდღიურად მუშაობს იმისთვის, რომ თქვენს შვილებს ჰქონდეთ ღირსეული და დამოუკიდებელი მომავალი.
